Selasa, 14 Juni 2022

KRUNA BASA BALI

 KRUNA BASA BALI


Kruna inggih Punika: pupulan suara/ wianjana sane ngawetuang arti.

Pepalihan kruna kapalih dados 2 soroh luirnyane:

A. Kruna Basa Bali Nganutin Wewangsannyane (Kedudukannya)

Manut ring Wewangsan ipun kruna basa Bali kapaih dados solas soroh luirnyane:

1. Kruna Aran (Kata benda)

– Kruna Aran Sekala (Kata Benda Kongkrit)

Conto: Meja, Kursi, Gunung, msl.

– Kruna Aran Niskala (Kata Benda Abstrak)

Conto: angin, keneh, msl.

2. Kruna Kria (Kata Kerja)

– Kruna Kria Lumaksana (Kata Kerja Aktif)

Conto: Majalan, Nulis, Jumujug, Ngandik, msl.

– Kruna Kria Linaksana (kata Kerja Fasif)

Conto: Kakirim, Sinurat, Tulisa, kandika, msl.

3. Kruna Kahanan (Kata Sifat)

conto: Putih, Jegeg, Bagus, Jemet, Lantang, Selem, Bawak, Dueg, msl.

4. Kruna Wilangan (Kata Bilangan)

– Kruna Wilangan Undagan (Tingkatan)

Conto: sa, dua, telu, papat, lima, nenem, msl.

– Kruna Wilangan Pahan (Pecahan)

Conto: tenga, seprapat, msl.

– Kruna Wilangan gebogan (Jumlah)

Conto: Lebak, Karobelah, Samas, Domas, Msl.

– Kruna Wilangan Pepasten

conto: biu aijas, jatma adiri, msl.

– Kruna Wilangan Tan Janten

Conto: Liu, begeh, ombeh, bedik, msl.

5. Kruna Wawastan (Kata Sandang)

Conto: I, Ni, Sang, Hyan, msl.

6. Kruna Pangarep (Kata Depan)

Conto: di, ka, ba, I, ring, ri

7. Kruna Panyambung/Pangiket (Kata Sambung)

Conto: Krana, yadiapin, wireh, msl.

8. Kruna Paneges

Conto: ya, ja, sih, ke, te

9. Kruna Pangentos (Kata Ganti)

– Pangentos Jatma ka pertama (Kata ganti orang pertama)

Conto: iang, tiang, icang

– Pangentos Jatma kaping kalih (Kata ganti orang kedua)

Conto: Cai, Ragane

– Pangentos Jatma kaping tiga (Kata ganti orang ketiga)

Conto: ia, dane, ipun, ida

10. Kruna Panguuh (Kata Seru)

Conto: aduh, arah, beh, ah, ih, msl.

11. Kruna Keterangan

Conto: dini, ditu, semeng, sanja, peteng, msl.

B. Kruna Basa Bali Nganutin Wangunnyane

Manut ring Wangunnyane kruna basa Bali kaepah dados limang soroh luirnyane:

1. Kruna Lingga

Inggih punika: Kruna sanedurung polih wewehan (Pangater, Pangiring, Miwah Seselan)

Conto: jalan, jagur, laib, tulung, tresna, msl.

2. Kruna Tiron

Inggih punika: Kruna sane sampun poih wewehan (Pangater, Pangiring, miwah Seselan)

– Pangater : (a-, ma-, su-, ka-, pa-, pati-, pari-, maka-, saka-, kuma-, sa-, pa-, pi-, dur-, swa-)

Conto: aukud, majalan, sudharma, kaejuk, pajalan, patigrepe, makadadua, sakabesik, kumalipan,

sasampun, pitresna, pajalan, durlaba, swabawa)

– Pangiring : ( -a, -e, -ne, -ang, -in, -an, -n, -wan, -nyane )

Conto: alapa, bastise, memene, ngadepang, tulisin, menekan, bapan tiange, dharmawan,

pangiringnyane.

– Seselan : ( -in-, -um-, -el-, -er- )

Conto: sinurat, sumaur, telapak, gerigi

3. Kruna Polah

Inggih punika: kruna sane sampun polih pangater anusuara ( ny-, m-, n-, ng-)

Conto:

– Sampat = Nyampat

– Sinduk = Nyinduk

– Paca = Maca

– Pancing = Mancing

– Tulis = Nulis

– Tundik = Nundik

– Kandik = Ngandik

– Kajang = Ngajang

– Msl.

4. Kruna Dwi Lingga

Inggih punika: kruna lingga sane kapingkalihan

Kruna Dwi Lingga malih kapalih dados 5 soroh luirnyane:

a. Kruna Dwi Sama Lingga

Inggih punika: kruna lingga sane kaucap pingkalih.

Conto: gede-gede, mokoh-mokoh, alit-alit, msl.

b. Kruna Dwi Samatra Lingga

Inggih punika: kruna lingga sane kaucap ping kalih, nanging ucapan sane ping kalih mauwah.

Conto: kitak-kituk, tundak-tundik, delak-delik, dengak-dengok,msl.

c. Kruna Dwi Maya Lingga

Inggih punika: kruna lingga sane kaucap apisan nenten prasida ngawetuang arti, nanging yening

kaucap ping kalih wawu prasida madrebe arti.

Conto: kapu-kapu, kunang-kunang, kupu-kupu, ogoh-ogoh, msl.

d. Kruna Dwi Purwa Lingga

Ingih punika: kruna lingga sane kecape ring ajeng kapingkalihang.

Conto: sesate, sesari, sesajen, dedalu, msl.

e. Kruna Dwi Wesana Lingga

Inggih punika:kruna lingga sane kecape ring ungkur kapingkalihan tur kadulurin antuk pangater

(paka-).

Conto: pakateltel, pakenyitnyit, pakecorcor, msl.

5. Kruna Satma/Kata Majemuk (kruna Dwi Bina Eka Sruti)

Inggih punika:angkepan kalih kruna sane ngawetuang arti asiki

Kruna satma kapalih dados kalih soroh luirnyane:

a. Kruna Satma Sepadan (Setara)

· Kruna Satma Nyihnayang Matungkalik

Conto: meme bapa, cerik kelih, luh muani, tegeh endep, selem putih, matah lebeng, bah bangun,

lemah peteng, kemu mai, kaja kelod.

· Kruna Satma Ngerasang Arti

Conto: joh sawat, selem denges, peteng dedet, nyunyur manis, langsing lanjar, tegeh ngalik, pait

makilit, putih ngempur, manis melenyad, msl.

b. Kruna Satma Tan Sepadan (Tak Setara)

Conto: biu batu, tiing ampel, kesela sawi, jebu garum, katik cengkeh, papah biu, nyuh gading, msl.

 

Tidak ada komentar:

Posting Komentar

Soroh-Soroh Kruna

Dumun titiang sampun polih ngamosting indik kruna wilangan lan soroh-sorohnyane. Ring Basa Bali wenten makudang-kudang soroh kruna. Minab ye...