Rabu, 21 September 2022

Soroh-Soroh Kruna

Dumun titiang sampun polih ngamosting indik kruna wilangan lan soroh-sorohnyane. Ring Basa Bali wenten makudang-kudang soroh kruna. Minab yen wenten sameton sane madue arsa jagi ngawacen indik kruna wilangan, driki linkne ring artikel Kruna Wilangan. nggih ne mangkin lanturang titiang malih indik soroh-soroh kruna. Wangun kruna ring Basa Baline wenten petang soroh makadi !

1. Kruna Lingga (kata dasar)
Wenten lelima pepalihannyane inggih punika !
o Kruna lingga akecap utawi awanda "satu suku kata#
upami ! yeh, don, pis, tas, miwah sane lianan.
o Kruna lingga kalih kecap utawi kalih wanda "dua suku kata#
$pami ! durus, padem, putih, suci, msl.
o Kruna lingga tigang wanda
$pami ! sagara, sepatu, padanda, sengkala, msl.
o Kruna lingga petang wanda
$pami ! kalimayah, katibangbung, liligundi, msl.
o Kruna lingga limang wanda
$pami ! katiwawalan, tambulilingan, katimumulan, msl.

2. Kruna Tiron
Kruna %iron inggih punika kruna lingga sane sampun polih wewehan makadi, pangater "awalan,
seselan "sisipan#, lan&utawi pangiring "akhiran#. 'ajeroning kruna tiron jagi kapanggihin wangun
anusuara miwan sandi suara. Wangun kruna tiron !
o Kruna lingga saha pangater upami ! madaging, kaambil, subhakti, msl.
o Kruna lingga saha pangiring upami ! bantangin, matahan, rasanin, msl.
o Krunalingga saha seselan upami ! sinurat, telapak, gerigi, sumahur, msl.
o Kruna lingga saha pengater miwah seselan
upami ! magerigi, magelebug, karumasa, kasinurat, msl.
o Kruna lingga saha pangater miwah pangiring
upami ! kacagerang, masayuban, kapiangenan, msl.
o Kruna lingga saha seselan miwah pangiring
upami! sinarengan, kerosokan, kelentingan, msl.
o Kruna lingga saha pangater, seselan, miwah pangiring
upami ! kasinauran, magerudugan, kakerepiakan, msl.

3. Kruna Dui Lingga (kata ulang)
(epalihannyane makadi !
o Kruna dui samalingga "kata dasarnya sama# upami ! alep-alep, putih-putih, ayu-ayu, msl.
o Kruna dui samatra lingga "kata dasarnya tak sama# upami! kasa-kisi, rerad-rerod, krasakkrosok, msl.
o Kruna dui maya lingga "kata dasarnya tak punya arti jika tak diulang# upami ! omangomang, kunang-kunang, katang-katang, biah-biah, msl.
o Kruna dui purwa upami ! sesajen, sesantun, sesari, kekawa, dedalu, dedari, msl.
o Kruna dwi wesana upami ! paketeltel, pakanyitnyit, pakaberber, msl.
4. Kruna Satma
Kruna satma manut wangunnyane kabinayang !
o Kruna satma sapadan "setara#
). 'ane suksmannyane ngerasang arti
upami ! joh sawat, tegeh ngalik, gede gangsa, manis melenyat, pait makilit, msl.
*. 'ane suksmannyane nungkalik
$pami ! cerik kelih, tegeh endep, tua bajang, msl.
o
).
Kruna satma tan sapadan "tak setara#
Wenten sane kasurat atep
upami ! matanai, jebogarum, suargaloka, msl.
*. Wenten sane kasurat palas
upami ! biu batu, kacang lindung, uyah areng, msl.
Kruan wilangan
Kruan wilangan ingguh punika, kruna sane nyihnayang akeh utawi akidik pepupulan barangbarang, sahananing maurip wiadin laksana pakaryan. Kruna-kruna dasa, aakit, asibak, acakep
ngranjing ring kruna wilangan. Kruna wilangan punika kabinayang dados nemnem, inggih
punika !
).
*.
+.
.
.
.
Kruna wilangan ketekan.
Kruna wilangan gebogan.
Kruna wilangan pahan.
Kruna wilangan tan janten.
Kruna wilangan panta wilangan.
Kruna wilangan pepasten wilangan.
Ring sor puniki wantah tetuwek lan conto-conto ring soang-soang pahan kruna wilangan !
1. Kruna wilangan ketekan

contone ! sa, dua, telu, papat, lima, enem, pitu, kutus, sia, dasa, miwah selanturipun.
2. Kruna wilangan gebogan
Kruna wilangan gebogan, kruna wilangan sane madue aran niri-niri utawi carane nyambatang
maseosan tur sampun ketah pisan kaanggen. Kruna wilangan puniki ketah ipun kaucapang
utawi kasambatang ngangge lengkara, nenten wilangan ipun. 'ane ngeranjing ring kruna
wilangan gebogan luire !
o + wastanipun pesasur
o  wastanipun setiman
o / wastanipun seket
o 0 wastanipun telung benang
o )// wastanipun satus
o )/ wastanipun karobelah
o )0 wastanipun lebak
o miwah sane soesan
3. Kruna wilangan ahan
Kruna wilangan pahan puniki boya kasurat antuk angka, sakewanten kasurat ngangge aksara.
'ane ngranjing ring kruna wilangan pahan luire !
o 1pahempatan "seperempat#
o 1tenga "setengah#
o 1tugel "sepenggal#
o 1pahteluan "sepertiga#
o miwah sane lianan
4. Kruna wilangan tan !anten
Kruna wilangan tan janten puniki akeh nyane nenten janten utawi nenten keni antuk
ngawilangin akehnyane. Ketah ipun kasurat ngangge kruna utawi aksara. 'ane ngranjing ring
kruna wilangan tan janten punki luir ipun !
o 1bedik2 3asine di payuke enu tuah abedik.
o Begeh2 'audagar baase begeh maan meli baas di peken Badung.
o 4iu2 1nake ento mancing ngaku liu maan be.
o 1ketek2 $yahe enu di calunge tuah aketek.
o 5mbeh2 5mbeh mabiayagan lengise uli di paon.
o 1getul2 1getul tusing enu lengise di botole.
o 1desa2 1jaka adesa anake demonstrasi di lapangan puputan.
o 1kikit2 1kikit tusing dadi idih gelahne.
o 1banjar2 1jaka abamjar anake nulungin ia mamula padi di carik.
o 1paso2 4awar apaso isinina kuah.
". Kruna wilangan anta wilangan
'ane ngranjing ring kruna wilangan panta wilangan, inggih punika !
o 6kan "satuan#
o Dasan "puluhan#
o %us "ratusan#
o (eon "ribuan#
o 4aksan "puluh ribuan#
o Keten&keti "ratus ribuan#
o 7uta "jutaan#
o Bara "puluh jutaan#
o ngel "ratus jutaan#
Bengong "milyaran#
#. Kruna wilangan easten wilangan
Kruna wilangan puniki akeh ipun sampun pasti. Ketah ipun kruna wilangan puniki karahinin
antuk kruna-kruna sane wenten pakilitan ipun ring kruna wilangan soang-soang. 'ane ngranjing
ring kruna wilangan pepasten wilangan, luire !
o 'ampi aakit
o Bebebk aukud
o %ikeh abidang
o 'andal apasang
o %aluh abungkul
o Busung amuncuk
o Wayang akropak
o 4ontar acakep
o Baas ajumput
o %iiang akatih
o miwah sane lianan
'oroh Kruna Ring Basa Baline
Kruna nggih punika pepupulaning aksara sane wenten tegesipun. $mpami!
jaja,bapa,mata,meme, miwah sane siosan.
Wenten kruna sane sampun tegep "kata dasar yang sempurna# tur mamuat arti. $mpami!
banban,bagus,jegeg,gede,cenik,putih,jaja,bapa,meme, miwah sane siosan kruna-kruna puniki
wantah mawasta Kruna 4inggga.
4ianan ring punika wenten taler wangun sane durung tegep "kata dasar tidak sempurna#. Kruna
puniki wantah marupa reramon kruna.
Kruna asapuniki kawastanin wangun lingganing kruna "pola dasar bentuk jenis suatu kata#.
Disampune kawewehin ceciren sane jagi minayang ring kruna sane tegep, umpami! gaang
"durung maduwe arti# kawewehin pengater ma dados magaang artinne merayap, laib "nenten
maduwe arti# kawewehin pangater ma dados malaib artinya lari. 5yong "nenten maduwe arti#
kawewehin pengater ng dados ngoyong yang artinya diam,cebur "nenten maduwe arti#
kawewehin pangater ma dados macebur yang artinya terjun, miwah sane siosan.
Wangun kruna "kruna lingga# katahan kalih wanda"suku kata# &kalih kecap,umpami!
bata,rasa,mata,raja,bapa,pesu, miwah sane siosan.
%aler wenten sane kruna winangun antuk awanda&akecap, punika katah kaimbuhin antu
aksara e, umpami! joh kaimbuhin e dados ejoh,bah kaimbuhin e dados ebah, leb dados eleb
miwah sane siosan.
Wenten taler kruna winangun antuk tigang wanda. nanging katah kaucapang dados kalih
wanda. $mpami! tabia dados tabya, kakia dados kakya, kakua dados kakwa, sanggera dados
sangga,miwah sane siosan.
(6R13813 KR$31
Kruna ring Bali kaperang dados kalih paos,inggih punika!
. Kruna manuting kadaden "kejadian kata#.
. Kruna manuting soroh "jenis kata#.
. Kruna Manuting kadaden inggih punika!
).Kruna 4ingga "kata dasar#
*.runa Dwilingga "kata ulang#
+.Kruna Mangkep "kata majemuk#
.Kruna Dwipurwa "bereduplikasi#
.Kruna Dwiungkur&dwiwesana "suku akhir duulang&didua kalikan#
.Kruna %etiron&tiron "kata jadian#
0.Kruna (olah "kata berimbuhan sengau#
Kruna 4ingga "kata dasar# ingih punika!
kruna sane durung polih wewehan luire pengater,seselan wiadin pengiring.
9onto kruna lingga duang kecap! barak,baca, arit,buku,meja,batu,siap, miwah sane siosan.
9onto kruna lingga telung kecap! negara,segara,semadi,semaya, miwah sane siosan.
Kruna Dwilingga "kata ulang# inggih punika!
kruna lingga sane kapingkalihang rikala ngucapang,
saha maduwe perangan sane maendahan,luire!
Kruna Dwi 'ama 4ingga !
kruna sane mawit saking kalih kruna lingga sane pateh "dua kata dasar yang sama#.
7an apisan ucapang nguwangun artos tunggal wiadin akidik,
yan ucapang pingkalih mateges katah wiadin langkungan "lebih dari satu#
9onto ! barak artinya berwarna merah tapi bila diucapkan dua kali!
barak-barak artinya banyak berwarna merah.
conto lianan! gede-gede,bajang-bajang,jegeg-jegeg,tegeh-tegeh miwah sane siosan.
Kruna Dwi 'ematra 4ingga !
Kruna sane mawit saking kalih kruna lingga,
sane linggane mesed "mirip# & Kruna lingga sane winangun
antuk kruna kalih soroh sane sumaih,sakewanten untat kruna
"suku akhir kata# sane rihinan bina sareng sane pungkuran.
9onto ! Kejat-kejit,kipak-kipek,dengak-dengok,kejengat-kejengit,
kecas-kecos Miwah sane siosan.
Kruna Dwi maya 4ingga !
Kruna sane mawit saking kalih kruna lingga,yening ucapang apisan nenten maduwe arti
nanging nyening ucapang ping kalih wau maduwe arti.
9onto ! kapu-kapu,kupu-kupu,kunang-kunang,katang-katang,
kejit-kejit.
Kapu : tidak mempunyai arti,diucapkan dua kali Kapu-kapu : tumbuhan air yang hidup
mengapung dipermukaan air.
Kruna Dwi Bina 4ingga 6ka 'ruti "kruna satma# !
Kruna sane mawit saking kalih kruna lingga sane maduwe arti mabinayan,
raris kaangkepang mawinan suksman ipun asiki " gabungan dua kata yang berlainan arti & tidak
mempunyai pertalian arti.
3amun gabungan kata ini mengandung satu arti#.
9onto ! ;ebuggarum,nagasari,nyuhgading, miwah sane siosan.
Kruna Mangkep "kata majemuk# inggih punika!
kalih kruna lingga sane kaangkepang saha ngawetuang wirasa utawi artos asiki&tunggil.
Kruna lingga sane rihinan kantun madua kilitan ring kruna lingga sane pungkuran.
(erangan kruna mangkep luire!
Kruna mangkep sane sapaut "setara:sepadan#!
9onto! meme bapa,mateges rerama "yayah rena#,nyama braya mateges pakadangan
"warga:kerabat#,
tegal carik mateges cecatu "harta warisan#,miwah sane siosan.
Kruna Mangkep 3egesang 1rti !
Kruna sane mawit saking kalih kruna lingga,kruna sane dumunan kategesin antuk kruna sane
pungkuran.
9onto : peteng dedet,gede gangsuh,lantang melemad,manis nyer,pait makilit,putih sentak,
miwah sane siosan.
Kruna Mangkep 3ungkalik&matungkas "berlawanan# !
Kruna sane mawit saking kalih kruna lingga sane maduwe arti nungkalik&matungkas
"berlawanan#.
9onto ! cenik-kelih,tua-bajang,tegeh-endep,peteng-lemah miwah sane siosan.
(akeling!
-Kruna Dwi Binalingga 6kasruti&satma mesaih pisan sareng kruna mangkep. Binan ipun inggih
punika!
-Kruna Dwi binalingga 6kasruti,kawangun antuk kalih kruna lingga sane madohan utawi nenten
saling kilit.
$mpami! nagasari winangun antuk naga miwah sari. 7aning artosang
siki-siki nenten makilit,mawinan sesuratane nenten dados palasang.
-Kruna Mangkep kawangun antuk kalih kruna lingga sane gumanti maduwe pakilitan.
$mpami! kadang warga puniki gumanti saling kilit,
santukan kadang mateges semeton,
warga artinipun beraya punika mawinang kasurat mapalasan.
Kruna Dwipurwa "reduplikasi# !
Kruna lingga sane kecape ring arep kapingkalihang "diulang#,mawinan ngobah teges utawi
tetuweknyane.
$mpami! banten dados bebanten.banten mateges upakara yadnya
"asoroh#,bebanten warnaning upakara yadnya "mesorohan&jenis
perlengkapan upakara#.
9onto ! sesenggakan,tetedan,tetaneman,sesonggan,sesate,tetulupan,
geguritan,sesuunan miwah sane siosan.
Kruna Dwiungkur "Dwiwesana#!
Kruna lingga sane kecape ring ungkur&didori kapingkalihang,ketah kawewehin pangater pa
mawinan ngobah tegesnyane .
$mpami ! kecos wantah apisan makecos, pakecoscos tegesipun akeh sane makecos.
9onto ! paketeltel,pakecorcor,pakecogcog,pakenyornyor,pakecoscos miwah sane siosan.
Kruna %iron !
Kruna sane sampun polih wewehan "imbuhan#
minakadi pengater,seselan miwah pangiring.
9onto ! kruna linggane ;aran polih pengater! ma dados
majaran,polih pangiring an dadosne! majaranan.
Kruna (olah&kruna kapolahang !
Kruna lingga sane polih anusuara "anunasika#,minakadi! ng,ny,n,m.
(uniki jagi ngobah kruna aran dados kruna kriya.
9onto! tulis polih anuswara n kapolahang dados! nulis.
conto! jemak polih anuswara ny kapolahang dados! nyemak.
-1nusuara ng ngobah&ngolah aksara ! k,g,h
-1nusuara ny ngobah&ngolah aksara ! i,c,s
-1nusuara n ngobah&ngolah aksara ! t,d
-1nusuara m ngobah&ngolah aksara ! p,b
. KR$31 M13$%38 '5R5<
Kruna manuting soroh kapalih dados )/ "dasa# soroh,inggih punika!
). Kruna (ateket "kata sandang#
*. Kruna 1ran "kata benda#
+. Kruna Kria "kata kerja#
. Kruna Kahanan "kata si=at#
. Kruna Wilangan "kata bilangan#
. Kruna (angentos "kata ganti#
0. Kruna (angarep "kata depan#
>. Kruna (anyambung "kata sambung#
?. Kruna pidarta "kata keterangan#
)/. Kruna (ituduh "kata seru#
). Kruna (ateket "kata sandang#!
Kruna pateket maduwe geginan "ber=ungsi#!
a. 3adosang kruna "palihan lengkara:bagian dari kalimat#
dados kruna aran "kata benda#.
b. Miteketang kruna aran punika
"mempertegas&memperjelas kata benda tersebut#.
(epalihan Kruna (ateket!
a.Kruna i"#!
3yinahang barang,manusa wiadin sato "luh muani#. 3yinahang wastan manusa "bali
latin#,umpami!
- 8ede
- Wayan
- (utu
- Kompiang 1nu...miwah sane siosan
i"# ring ajeng nganggen huru= kapital tur nenten dados atep.
-i meme
-i embok
-i adi
-i bapa
-i beli
-i guru
-i pekak
-i dadong
-i kumpi
-miwah sane siosan
b.Kruna ni "3i#!
Kruna punikinyinahang wastan anak istri "taler wenten ring satwan buron#,umpami!
-3i Wayan
-3i Wenari
-3i 4uh
-3i (utu
-3i Mesaba
-3i 1rini, miwah sane siosan
c. Kruna 'ang!
3yinahang mautama wiadin madewek&maraga utama,umpami!
-'ang Bima
-'ang 1noman
-'ang 'utasoma
-'ang ;atayu
-'ang Mergapati
-'ang (andita
-'ang Wiku
-'ang 3andaka
-'ang (rabu "msl#
d. Kruna Dang!
3yinahang anak maraga suci,umpami!
Dang 8uru, dang 1carya,miwah sane siosan.
e. Kruna <yang!
3yinahaang niskala "nenten makanten:tidak tampak#,umpami!
-<yang Kawi
-<yang Wisnu
-<yang Widhi
-<yang Brahma
-<yang Wisesa
-<yang swara, miwah sane siosan
=. Kruna Dang <yang!
Kruna puniki nyinahang maraga suci tur niskala,umpami!
-Dang <yang Dwi ;endra
-Dang <yang Markandeya
-Dang <yang 3irartha
-Dang <yang Kapakisan
-Dang <yang 1stapaka
"miwah sane siosan#
g. Kruna 'ang <yang!
Kruna sane nyinahang sang maraga mautama tur niskala,umpami!
-'ang <yang (arama Kawi
-'ang <yang %uduh
-'ang <yang Widhi
-'ang <yang 4icin
-'ang <yang Wenang
-'ang <yang %itah , miwah sane siosan
*. Kruna 1ran "kata benda#!
Kruna sane nyinahang barang,sato miwah manusa.
kruna 1ran kapalih ndados kalih paos,inggih punika!
a. Kruna 1ran sekala "nyata#,minakadi! manusa
b. Kruna 1ran 3iskala "abstrak#,mungguing cecirennyane!
-3enten Katon,umpami! 'ang <yang Widhi,Betara,Dewata,miwah sane siosan.
-Kwangun antuk pangater pa,umpami! pabaang,pajalan,palaib,panamiu,miwah sane siosan.
-Kawangun antuk pangater pa ,miwah pangiring an,umpami! pasucian,pasayuban,miwah sane
siosan.
+. Kruna Kria "kata kerja#!
nggih punika ! kruna sane nyinahang ngelaksanayang karya.
Kruna punika kapalih dados kakalih,inggih punika!
a. Kruna kria 4umaksana "kata kerja akti=# b. Kruna Kria 4inaksana "kata kerja pasi=#
9eciren kruna Kria punika!
a. Kruna Kria 4umaksana,Kacihnayang antuk!
seselan um,umpami!
-da 'ang (rabu 7udistira tumedun ka payudan.
-(anjake sami sumuyug ngaturang bakti.
b. Kruna Kria 4inaksana,kacihnayang antuk
seselan in ,umpami!
-'ane inucap,mawasta sekar alit.
-wus sinurat ring rahina Buda Kliwon Dungulan.
4ianan Ring punika,Kruna kria taler!
a. Kruna aran sane kapolahang dados kruna kria,umpami!
gambar kapolahang dados ngambar,baca kapolahang dados maca,jemak kapolahang dados
nyemak, miwah sane siosan.
b. 3yinahang karya,umpami!
ngambar,ngarit,majangkut,mapalalian,magendingan,malayangan,
ngejuk,nyampar,nyemak,miwah sane siosan
c. Kaanggen nyinahang pituduh,umpami!
tegul, jemak,rebut,ajak, antiang, depang,miwah sane siosan.
. Kruna Kahanan "kata si=at&keadaan#!
Kruna kahanan wantah kruna sane nyinahang kawentenan
wiadin sasolahan ! jadma,buron wiadin barang.
Kruna kahanan puniki katah dados linging lengkara "obyek kalimat#
umpami! 3i 'ari pragat pules dogen kanti muane semug.
%aler dados keterangan kruna aran,umpami! 3i 'ari jegeg pesan.
Miwah sane siosan.
. Kruna Wilangan $ndangan "tingkatan# !
-(olih pengater ka upaminipun !
kasa "kapratama-pertama : permulaan#, kadasa "kaping dasa ,ka sepuluh#, msll.
-3gangge ping, upaminipun !
ping kuda-kuda, ping pat, ping pindo "nenten ping dua#, msll.
. Kruna (angentos "kata ganti# !
8eginan Kruna (angentos !
a. Dados pangentos barang "sebagai ganti benda#
b. Dados panuduh barang "sebagai penunjuk benda#
a. (angentos Barang utawi (angentos ;adma ,
-(angentos ring Basa Bali 1lus 'inggih "ring sang kasinggihang#,
sekadi !  Ratu, 9okoridewa, i Dewa, msll.
-(angentos ring Basa Bali 1lus Mider "kangkat ngamunggahang miwah neduhang#, makadi !
Dane
-(angentos ring Basa Bali 1lus 'or "ngasorang raga#, upami !
pun, titiang, tiang.
Mangda mateges makueh, wewehin antuk sareng sami.
(idabdab sane seosan kadi asapuniki !
-(angentos jadma kapratama "kata ganti orang # . $pami !
%itiang, tiang, icang, wake, bena, kola, kai, ace, gelah, msll.
-(angentos jadma kaping kalih !
 Ratu, 9okoridewa, jerone,  Dewa, da, Ragane, 9ai, 3yai,
3ani, ba, 'iga, msll.
-(angentos jadma kaping tiga !
da, Dane, a, pun, 8elaha, bana, Ragana, msll.
b. Kruna (anuduh Barang !
-Matujuang barang ! ene, ento, iriki, irika.
-Mitegesang barang! dini, ditu, deriki, derika.
-Mitegesang barang! pateh sakadi mitegesang barang
c. Kruna (aneges (anyambung ! $paminipun 2 ane, sane.
d. Kruna (angentos (itaken. $paminipun !
-3yen, apa, encen "engken#, sira "manusa#.
-Dija, kija "genah#.
-Kenken, sapunapi, kenapi "kehanan#.
-1kuda, kuda, kenken, amunapi "wilangan#.
-Kala, kali, pidan "dauh#.
c. Kruna (angentos Barang 'ane nenten pasti !
$paminipun ! apa ja, encen ja, anu, napi ja, msll.
0. Kruna (angarep "kata depan# !
(idabdab nyurat ! tan dados atepang sakadi nyuratang pangater .
$paminipun !
a. Kruna di, nyinahang genah ! di pura, di carik, di peken, msll.
b. Kruna di, ri, nyinahang kenjekan "tatkala# ! dauh "waktu# !
ri dauh tiga, ri masa kapat, di katujune, msll.
c. Ring, "basa alus# sami ring di.
d. Kruna ka, nyinahang sane katuju ! ka tegal, ka carik, ka sekolahan, ka pasar, msll.
e. Kruna uli ing, nyinahang genah sane katilar&katinggal !
teka uling carik, teka uling peken, msll.
=. Kruna duur, beten, sisi, bucu, msll.
3yinahang wewidangan wiadin pepalihan "bagian#. $pami!
Duur kaja, beten kelod, sisi kauh, bucu kaja kangin, msll.
>. Kruna (anyambung "kata sambung# !
Ring Kruna (anyambung, kaperang dados kakalih, inggih punika !
a. 'ampun janten&sinah . $paminipun ! teken, tur, wireh,
laut, dugas, dening, nganti, nanging, wastu,
yadiastun, yadiapin, apang, mangda, mangde, prade, kawenten,
kewala, buina, kandugi,
sujatine, pamuputne, kemaon, pitui, msll.
b. Durung janten !
$pami ! kacerita, winursita, warnanen, kancit, risedek, msll.
?. Kruna (idarta "kata keterangan# !
Kruna (idarta kaperang dados kakalih, inggih punika!
a. (idarta indik genah ! kadagingin Kruna (angarep !
di, ring.
$paminnyane !
- meme ngadep ubi di peken.
-(aksi-paksine punika tedun ring carike.
b. (idarta indik dauh, taler madaging Kruna (angarep !
di wiadin ,
minakadinipun ! di abulan, di ibisanja,
di asasih, di arahina, di awarsa, msll.
$ratiang baos sane sering keliru wastu senglad !
$pami !
-%itiang rauh siki rahina. 'epatutnyane !
-%itiang rauh ring di arahina.
)/. Kruna (ituduh "kata seru# ! %etuek saking Kruna (ituduh punika wantah !
-'ambatan
-3yinahang rasa
$paminipun !
a. Marupa tetuladan suara, upami ! Bur, bug, dar, plah, siut, teks, msll.
b. 'ane nyinahang rasa, upami ! Duh, ah, yah, bah,beh. Bii, ih, uduh, dewa ratu,
cih, mas titiang, wiih, ooo, msll.
(angater, (angiring, miwah 'ese4an
A. PANGATER.:
Pangater Inggih Punika : penganggen kruna, sane magenah ring arep kruna inucap.
Sane kabaos pangater : a, ka, sa, di, pa, nga, pi, parama(prama, Kuma, kapi, kami,
ma, wi, swa, upa, pati, bra, para, pra, pari, nir, nis, duh, dur, su, dus.
TEGES PAGATE! IGGI" P#IKA :
$. teges pangater %a& :
a. 'ihna'ang nungkasin upami : Acaa. )ateges nenten obah. *aa + bah
b. 'ihna'ang madue kahanan. #pami : abagus. Abagus pangadegipun +
'ukti bagus
c. 'ihna'ang wiangan. #pami : baase akarung. ms-
d. 'ihna'ang nganggen, #pami : Ida sampun angrangsek usana,
e. 'ihna'ang wiadin ring kahanan, #pami : Titiang wantah /adma /agu
apunggung, during resep ring wirasan kekawin punika.
0. 'ihna'ang nguwahin kruna dados Kruna Kria 1umaksana, sakewanten
maweweh anusuara, #pami : perih + a 2 perih 3 a(m4 2 perih + amerih (tan mari
anguih3uih, amerih sutreptining egara.
5. Teges Pangater %ka& :
a. 'ihna'ang kruna kria 1inaksana : 6ados gentosin antuk pangiring %a& ,
#mpamin'ane : Kadaar + daara. % Suba karaar nasine Geg7& tegesipun : asine
suba daara.
8. Teges Pangater %sa&.
a. 'ihna'ang kuuban : Sauir sane sampun ma/angkepan patut tedun
makrama desa
b. 'ihna'ang wewatesan. #pami % Sasuenida /umneneng agung. 9agate
gemuh rahar/a.
c. 'ihna'ang satunggi . #pami : Sapeteng3peteng 'a uas memancing.
. Teges Pangater % di&.
'ihna'ang pisarat. #pami : )angde digeis ugi margi Punika kapuputang.
;. Teges Pangater % pa&
a. gawangun Kruna Aran iskaa, #pami : Patakon eine keweh anake
n'autin
<. Teges Pangater %pi %
gawangun Kruna Aran sane mateges n'u/atiang, #pami : eda nema engsap
kapin pitresnan anak
=. Teges Pangater % parama&
'ihna'ang pamekas, pinih utama, upami : Parama edang ka'unida Sang
Prabu, antukan para prtak/anane sampun tak kirangan sandan an pangan.
>. teges pangater %kuma&
'ihna'ang marupa sakadi, uka. #pami : Panak kedis darane mara
kuma/aum.
?. Teges Pangater % kapi& %
'ihna'ang teges Kruna 1ingganipun. #pami : Sane kapiande wantah 6ane
kriana Patih Agung.(Kapiande + pinih ande+ cager4
$@. Teges Pangater %kami& :
Tegesn'ane pateh sakadi Pangater kuma&. #pami % )aarapan antuk manah
dread baktu, kamipurun titiang matur, marupa /agra winungsu ring I !atu.
$$. Teges Pangater %ma& :
a. 'ihna'ang Kria 1umaksana. #pami : Enggaang /a ma/aan, apang tusing
petengan di /aan
b. )ikoihang sakadi kruna 1ingganipun. #pamin'ane : a setata mabati
madagang saang, awanan seeg pesan 'a n'emak gaene ento
c. 'ihna'ang nganggen, #pami : Ait3aite tusing dadi maba/u batik 'an
katu/u masuk maa/ah.
d. 'inahang pernahBpapernahan (genah + tempatBkewa/aran4 #pami : Tiang
patut mabei teken I Ca'an Kopar
e. 'ihna'ang madaging #pami : ubuh kacang i/one ento, mague ai.
0. erangang kahanan, sampun puput kaaksana'ang. #pami % ebantenane
maebe siap biing mapanggang.
g. ngawangun kruna pidarta. #pami % Eda makrasapan ma/aan di sisin
tukade, wireh peih abedik ngrana'ang abuh.
h. ngamedaang wiadin ngawetuang, #pami : Ida mabaos teken para pan/ak
an waduane make/ang.
i. 'ihna'ang madrewe. #pami : *ecirenida sang maraga darma, maguna
ewih tur maambek weas asih
$5. Teges Pangater %wi&
a. 'ihna'ang mabuat. #pami : Ida Sang Prabu !ahwana, wiakti ratu wimoha
b. 'inahang nuak. #pami : ebuatipun mangda sadia raha'u, uput saking
ara wigna.
$8. Teges Pangater %upa& :
)ateges sauiring. #pami % #pacara piodaane sampun cumawis
$. Teges Pangater %swa& :
)ateges antuk dewek, #pami : giring nga'ah ring swanegara manut
swadarma an swakar'a soang3 soang.
$;. Teges pangater %pati& :
)ateges )awanti D wanti, #pami % Paibne Pati1upup, tusing karuan
tetu/onne, wireh karauhan apak Poisi.
$<. Teges Pangater %bra&
)ateges setata. #pami : a mua anak bragedegan. Kewaa madingeehang
mun'i keras setata mesuang mun'i bangras tur saah tampi.
$=. Teges Pangater %para& :
)ateges sakancan, #pami : Para baudanda an paramantri sami ampun
sa'aga natak bebaos Ida Sang Prabu.
$>. Teges Pangater %Pra %
)ateges mabuat, #pami : Ida Sang abiman'u wiakti sang ksatria prawira ring
/urit.
$?. )ateges ebek, sering3 sering, #pami : Sampunang ait3aite pariceda ring anake
sane maraga ingsir
5@. Teges Pangater %ir&:
)ateges tanpa utawi tan medaging, #pami irguna pisan titiang kantun
maurip, saamine nandang /engah.
5$. Teges Pangater %dur % :
'inahang kawentenan pakardi sane kaon. #pami % 6urgama pisan genahe
irika, mawinan nenten nahenin karauhin oih imanusa. Tegesipun kaintang kaon.
55. Teges Pangater %su& :
)ateges becik, #pami : Ida Sang Cibisana su/ati ida maraga su/ana suaksana
B. INDIK SESELAN
Sesean inggih punika, panganggen kruna sane genahn'ane ring tengah. Sane
kabaos wiadin mawasta sesean, )inakadi : in, um, e, er, miwah ed.
$. Teges sesean %in& :
'ihna'ang Kruna Kria 1inaksana, sampun puput kaaksana'ang. #pami : Cus
sinurat ring !ahina !edite #manis Cukir.
5. Teges Sesean %um :
'inahang geaksana'ang kar'aBKruna kria 1umaksana. )inakadi :
sahur + sumahur, ampah + 1umampah, )s
8. Teges Sesean % e, er ed& :
'inahang ceceh, mawanti3wanti, umrah ipun
n'inahang tetuadan suara
#pami : Sebseb 2 e + seebseb, keteg 2 er + kereteg, Gebug 2 ed+ gedebug,
ms.
'inahang sekadi kruna aranipun .
#pami : tapak 2 e + teapak, gigi 2 er + gerigi, genteng 2 e + geenteng, ms-
C. PANGIRING
Sane kabaos Pangiring, inggih punika % Pangnggen kruna sane magenah ring
pungkur. Pangiring3pangiring punika minakadi % a, an, ang('ang4, in, ing(ning4, e,
ne, en, wait, man, wan.
$. Teges pangiring %a& :
a, 'inahang kar'a sane kakar'anin oih /adma sane karaosang (orang ke84.
#pami % dukain 2 a, tingain 2 a.
Cimba ring engkara : geemang titiang wawu dukaina oih I Guru. Suba tingaina
tiang epuh magarapan, masih 'a enu bengong3bengong, ms,,
b. 'inahang padrewean, #pami : Pianak 2 a + pianaka ada tuah dadua,
5. Teges Pangiring&an&
a. 'inahang kahanan ngangkungin sane ianan. #pami : Pun'an n'uhe
tegehan teken pun'an biune.
b. 'inahang angkungipun kaintang. #pami % 'a anak buka sesenggakane,
/ema antangan batis, /oh3/oh pageahan anake bakat baana ngaih.
c. 'ihna'ang ngwangun Kruna Aran % #pami 9ani mua dina sangkepan
Subak.
d. 'ihna'ang Kruna aran iskaa, : #pami % an Kamuan tusing duman I
dewek, eda bena marikosa.
e. 'ihna'ang prabot, #pami : 9emakang meme kikihan, akar ngae santen
0. 'ihna'ang kruna Aran sekadi Kruna 1ingganipun % #pami % 6itu di
9ing/ingan ebune pe/ang bapa buihe, ngantosang dewasane mamua.
g. 'ihna'ang wewatesan , #pami :Caian tiang ma/aan, sawireh motore
keang.
h. 'inahang genah , #pami : Kawanguna sekoahan, genah mea/ahang budi.
i. 'ihna'ang )akueh , #pami : Anake cerik ane tonden matuuh iwat teu
buan, tonden dadi anggoin mas,masan, ms.
/. 'ihna'ang tetuadan barang , #pami % gaenang adine kapa3kapaan akar
puanga diteagane.
8. Teges Pangiring %ang& :
a. 'inahangkar'a matetuung. #pami : 9emakang mau adine nasi, witeh ui
tuni tonden madaar.
b. 'ihna'ang ngeaksana'ang kar'a (1umaksana 4 #pami % Tegarang
satua'ang maum kenken pangawitne.
c. 'inahang makta miwah ngaksa'ang kar'a, #pami : Tegarang satua'ang
mau, kenken pangawitne.
d. 'inahang sakadi Kruna 1ingganipun. #pami : Engga pesan 'a ru'ug,
su/atine 'a anak sedeng adiang ping pindo.
e. 'inahang Kar'a kaa punika, #pami : 'a setata bangun ngedas emahang.
. Teges Pangiring&in&
a. 'inahang kar'a matetu/on ring panandangipun, #pami : a suba
magarapan, mua tuara dadi barengin n'en3n'en.
b. 'inahang wewatesan, #pami : di 9eron apak Prebekee ada kar'a
ngrorasin.
c. gwangun rasa ring panandangipun, #pami : #parenggan tetamanan
punika wiakti nguangunin pisan.
d. 'ihna'ang kar'a matetuung, #pami : Ampakin 'a kori.
e. 'inahang kar'a mawanti3wanti. #pami : utbutin mau buun siape.
0. 'inahang kahananipun intangn. #pami : Pategehin pundukan carike ento,
apang tusing dadi ancah babar.
;. Teges Pangiring %ing + ning&
Pangiring ingBning punike saimper ring pangiring %ne&, #pami : Pamuput
gacep3acep Ida etara ring uring akasa + sane maingga mainggih ring uring
akasa
<. Teges Pangiring % e&
'inahang panuek kruna ingganipun, #pami : 9ame suba n'inahang puku
$@.;@ manut dedauhanIndonesia sisi kauh.
=. Teges Pangiring %ne&
a. 'inahang barang punika drewen anak sane karaosang ( orang ke 84,
#pami : 1imane gede gati.
b. gwangun Kruna Aran, #pami : 6aemne atungtung n'uh.
c. uekang Kruna Keterangan, #pami % Pangawitne 'a ngorahang tuara n'ak.
>. Teges Pangiring %en, wati, man, wan&
'inahang Pakar'an sane pacing kaaksana'ang during ma/anten, #pami :
3 Anak istri sane sampun ngamoihang ring indik kekawian, kabaos sang rumaga
sastrawati.
3 Anake sane seneng matuung urip, weas asih, tur maaksana raha'u, wantah
patut kabaosang budiman.
3 Ida Sang Prabu Sa'a, wiakti ratu saktiman tur kabiuhaning wadua miwah baa
peka.
3 Sang Cibisana diastu tosning raksasa, sakewanten paka'unane suci, mawinan Ida
kabaos sang Gunawan, )s.

Soroh-Soroh Kruna

Dumun titiang sampun polih ngamosting indik kruna wilangan lan soroh-sorohnyane. Ring Basa Bali wenten makudang-kudang soroh kruna. Minab ye...